Inwazyjne aspekty biegunek u cieląt. Część I – biegunki wczesnego okresu odchowu

Zwalczanie inwazji pierwotniaków

Zwalczanie kryptosporydiozy i giardiozy, szczególnie w dużych stadach, z uwagi na kontaminację środowiska i łatwość zarażenia, jest trudne. Jest to proces związany z wieloma działaniami obejmującymi zarówno leczenie, jak i profilaktykę. Terapia będąca elementem zwalczania inwazji dotyczy przebiegu objawowego i nierzadko jest działaniem spóźnionym. Podejmując ją, należy liczyć się z określonymi stratami. Są one związane z zaistniałymi już zmianami patologicznymi obniżającymi tempo rozwoju cieląt, wraz z ryzykiem upadków. Szczególnie w dużych stadach, w których prowadzi się wyłącznie działania terapeutyczne, straty w odchowie cieląt spowodowane kryptosporydiozą i giardiozą sięgają kilkunastu procent wartości zwierząt w skali każdego roku. Dlatego szczególnie ważnym aspektem zwalczania inwazji pierwotniaków powinna być szeroka profilaktyka, prowadzona zwłaszcza w grupie najmłodszych cieląt (9, 15, 19, 45).

Leczenie

Z powodu dynamicznego przebiegu biegunkowego działania te powinny obejmować postępowanie dwojakiego rodzaju. Leczenie przyczynowe – mające na celu likwidację inwazji oraz leczenie objawowe, zapobiegające konsekwencjom odwodnienia i rozwijającej się kwasicy metabolicznej. Zalecane są płyny infuzyjne uzupełniające utracone elektrolity, leki przeciwdziałające kwasicy metabolicznej, absorbujące toksyny z przewodu pokarmowego, leki chroniące kosmki jelitowe i uszczelniające barierę jelitową oraz probiotyki. Z uwagi na różną wrażliwość opisywanych pierwotniaków, w leczeniu przyczynowym są stosowane dedykowane określonym patogenom chemioterapeutyki. Jako substancję czynną w leczeniu kryptosporydiozy stosuje się mleczan halofuginonu (ang. halofuginone lactate).

Jest to syntetyczny związek chemiczny z rodziny chinazolinonów wykazujący działanie bójcze wobec kokcydiów, a także wolnych stadiów Cryptosporidium (sporozoity i merozoity). Dawkowanie w przeliczeniu na substancję czynną wynosi od 0,06 do 0,1 mg/kg m.c./dzień przez 7 dni (1, 10, 45, 47). Leku nie wolno podawać słabym cielętom lub zwierzętom z biegunką trwającą ponad 24 godziny. Z uwagi na niektóre aspekty związane z tolerancją leku konieczne jest jego podawanie podczas posiłku lub w ciągu godziny po posiłku. Ważnym aspektem terapii jest precyzja dawkowania z uwagi na niski indeks terapeutyczny. Już kilkakrotne przedawkowanie wywołuje objawy zatrucia.

Częściowe działanie przeciw pierwotniakom z rodzaju Cryptosporidium wykazują także niektóre antybiotyki, np. paromomycyna, azytromycyna, decoquinat, lasalocyd, lecz żaden z nich nie uzyskał rejestracji jako lek rekomendowany w leczeniu kryptosporydiozy (1). W leczeniu giardiozy u cieląt zastosowanie znajdują jedynie benzimidazole (14). Fenbendazol w dawce 10 mg/kg m.c. lub albendazol w dawce 20 mg/kg m.c. stosowane przez 3 kolejne dni w sposób zadowalający eliminują inwazję. Zastosowanie benzimidazoli u cieląt jest o tyle korzystne, że jednocześnie zmniejsza ryzyko wystąpienia inwazji niektórych nicieni. U cieląt istnieje możliwość wystąpienia węgorczycy lub tegoryjczycy. Nitroimidazole, stosowane w leczeniu giardiozy u ludzi, u zwierząt nie są stosowane (9, 19).

Profilaktyka jest najważniejsza

W nowoczesnej hodowli w celu optymalizacji produkcji i unikania ryzyka strat, profilaktyka powinna być postępowaniem dominującym. W przypadku kryptosporydiozy i giardiozy przejawia się ona w różnorodnych działaniach w ramach czterech kierunków działania. Jest to chemioprofilaktyka, wykorzystanie naturalnych zjawisk zwiększających odporność, zachowanie wysokich standardów higieny środowiska życia zwierząt oraz różnorodne działania związane z zarządzaniem stadem, mające na celu obniżenie ryzyka zarażenia (9, 15, 19, 45).

Chemioprofilaktyka

Jednym ze skutecznych rozwiązań profilaktycznych jest stosowanie leków w okresie największego narażenia na zachorowanie. Jest to rozwiązanie mające praktyczne zastosowanie w przypadku kryptosoporydiozy i giardiozy w dużych stadach, gdzie ryzyko wystąpienia inwazji jest znaczące. W profilaktyce inwazji Cryptosporidium spp. wykorzystuje się halofuginon. Zalecana dawka profilaktyczna to zakres od 0,06 do 0,12 mg/kg m.c./dzień przez 7 dni, podawana podczas posiłku lub w ciągu godziny po posiłku. Precyzyjne stosowanie dawki jest wyjątkowo ważne, gdyż poza ryzykiem zatrucia, prawidłowa dawka profilaktyczna nie upośledza reakcji immunologicznych.

Dawka dwukrotnie wyższa od terapeutycznej wpływa na pewne populacje limfocytów, zmniejszając reakcje obronne żywiciela. Chemioprofilaktyka jest zalecana dla cieląt już od 1.-2. dnia po urodzeniu. W przypadku inwazji Giardia spp., z uwagi na występowanie zagrożenia w późniejszym okresie odchowu, sygnałem do zastosowania chemioprofilaktyki w stadzie są potwierdzone laboratoryjnie pierwsze zachorowania na tym tle. Dodatnie wyniki badań potwierdzają wystąpienie zagrożenia. W takim przypadku zaleca się metafilaktykę w postaci 3-dniowego zastosowania benzimidazoli w dawkach terapeutycznych. Dzięki takiemu działaniu uzyskuje się ochronę zwierząt w okresie ich największej wrażliwości oraz obniżenie koncentracji oocyst i cyst w środowisku (1, 9, 10, 23, 47).