Stosowanie kar i bodźców awersyjnych w szkoleniu i wychowaniu psów

kary

kary

W ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat można zauważyć znaczącą zmianę w poglądach na wychowanie i szkolenie zwierząt towarzyszących. Wiąże się to przede wszystkim z ogromnym postępem wiedzy w zakresie uczenia się, etologii oraz emocji psów i kotów.

W procesie odkrywania faktycznych mechanizmów i motywacji rządzących zachowaniem bliskich nam stworzeń stworzono wiele teorii, z których część okazała się błędna, a część ulega ciągłej ewolucji. Jedne z największych zmian, jakie zaszły i wciąż zachodzą w podejściu do zwierząt, dotyczą stosowania kar.

Od opresyjnego wychowania i szkolenia, w którym kara (szarpanie smyczy, karcenie głosem, kolczatka, obroże zaciskowe, bicie, przyciskanie do ziemi itp.) była głównym narzędziem, przeszliśmy do metod pozytywnych, unikających jakichkolwiek bodźców awersyjnych. Liczne badania naukowe potwierdzają, że ten kierunek jest właściwy.

Wiedza, że można psa uczyć i wychowywać bez stosowania przemocy, to niewątpliwie ogromny postęp w relacji między człowiekiem a zwierzęciem, jednak wiedza ta nie jest powszechna. Wśród osób zajmujących się zwierzętami, zarówno profesjonalistów (lekarzy weterynarii, trenerów, hodowców itd.), jak i zwykłych właścicieli, wciąż bardzo powszechne jest przekonanie o słuszności stosowania metod opartych na karach.

Kara w teorii uczenia się a kara w rozumieniu potocznym

W teorii uczenia się, w odniesieniu do warunkowania instrumentalnego, funkcjonuje pojęcie kary pozytywnej, czyli wygaszania pozytywnego, oraz kary negatywnej, czyli wygaszania negatywnego.

Wygaszanie oznacza zmniejszenie prawdopodobieństwa wystąpienia konkretnego zachowania. Kara pozytywna (wygaszanie pozytywne) polega na wprowadzeniu określonego bodźca, który powoduje zmniejszenie prawdopodobieństwa wystąpienia zachowania. Z karą pozytywną mamy do czynienia np. wtedy, kiedy właściciel szarpie smycz, gdy pies zaczyna ciągnąć – przykry bodziec powinien zniechęcić psa do ponawiania ciągnięcia.

Kara negatywna (wygaszanie negatywne) to usunięcie bodźca powodujące wygaszenie zachowania, np. zakończenie zabawy, gdy szczenię zaczyna gryźć zbyt mocno – utrata przyjemności związanej z zabawą uczy psa kontroli gryzienia.

Przeciwieństwem wygaszania jest wzmacnianie. Wzmacnianie pozytywne, zwane niekiedy nagrodą pozytywną, oznacza zwiększanie prawdopodobieństwa powtórzenia zachowania poprzez wprowadzenie przyjemnego bodźca (np. smakołyk za wykonanie polecenia), natomiast wzmacnianie negatywne (nagroda negatywna) to nasilenie zachowania poprzez usunięcie bodźca nieprzyjemnego (np. zelżenie nieprzyjemnego ucisku kantarka, gdy pies przestaje ciągnąć).

W praktycznym zastosowaniu kar i nagród bardzo ważne jest zrozumienie, że to, czy coś jest wzmocnieniem, czy wygaszaniem, nie zależy od intencji karzącego/nagradzającego, ale od tego, jak odbiera to karany/nagradzany. Na przykład – jeśli pies szczeka, by zwrócić na siebie uwagę, krzyknięcie na niego będzie odebrane jako wzmocnienie pozytywne, a nie kara.

Należy pamiętać również o odróżnianiu bodźca awersyjnego od kary. Ten pierwszy termin oznacza wszystkie bodźce, które wywołują u zwierzęcia nieprzyjemne odczucia, natomiast termin „kara” zarezerwowany jest wyłącznie dla tych bodźców, które powodują wygaszenie zachowania. Czyli jeżeli właściciel uderza psa gazetą, gdy ten np. gryzie meble, i nie powoduje to wygaszenia niechcianego zachowania, choć pies okazuje strach przed gazetą trzymaną w ręku, to nie mamy do czynienia z karą, a jedynie z bodźcem awersyjnym.